آیا شرکت‌های بیمه ذاتاً کلاهبردارند؟

همه شنیده‌ایم و بعضی هم باور داریم که شرکت‌های بیمه هزار ترفند و حیله به کار می‌برند تا خسارت مردم را نپردازند و از زیر تعهدات خود شانه خالی کنند. این داستان مختص ایران نیست و هر کجا را که بنگری آسمان به همین رنگ است. ولی آیا چنین است؟

نمی‌دانم و بنا هم ندارم به این پرسش پاسخ بدهم. در عوض چند گزاره مطرح می‌کنم که کمتر به آن فکر کرده‌ایم.

آیا شرکت‌های بیمه ذاتاً کلاهبردارند؟

یک ـ شرکت‌های بیمه، بنیاد خیریه نیستند.

بنا نیست به صرف این که خود را بیمه کردیم، در مقابل هر بلایی که سرمان بیاید خسارت دریافت کنیم. بیمه‌گرها نیکوکارانی نیستند که ما را از گزند بلاها نجات دهند. آنها تاجرانی هستند که به موجب قرارداد تجاری‌ای که با ما می‌بندند، جبران آسیب ناشی از خطراتی که مشخص کرده‌اند را عهده‌دار می‌شوند.

پس اگر به عنوان مثال می‌بینیم شرکت بیمه‌ای از پرداخت خسارت مدرسه‌ای که در آتش سوخته طفره رفته، یا حاضر نیست بخش قابل توجهی از هزینه‌ی دندانپزشکی ما را پرداخت کند، بدون مراجعه به متن آن قرارداد بیمه، نمی‌توانیم قضاوت درستی داشته باشیم.

دو ـ بیمه، فقط درمان و ماشین نیست

آدم‌های معمولی که من و شما باشیم قرار نیست قراردادهای بیمه را بشناسیم و به جزئیات آنچه می‌خریم واقف باشیم. اما از صاحبان صنایع و بازرگانان انتظار می‌رود اگر اطلاعات بیمه‌ای ندارند، یک مشاور خوب استخدام کنند و بنابراین سخت‌گیری شرکت بیمه هنگام اجرای تعهدات خود، دور از انصاف نیست. بیمه‌گزار تجاری هنگام عقد قرارداد بیمه، فرصت چانه‌زنی داشته و در هنگام بروز خسارت نمی‌تواند اعتراض کند که چرا فلان بند بیمه‌نامه به فلان صورت نوشته شده و او معنای آن را نمی‌دانسته.

تکلیف من و شما که مشتریان معمولی و عام بیمه هستیم چیست؟

بر خلاف انتظار، بیمه‌گرها معمولا به ما ارفاق می‌کنند. در واقع سخت‌گیری و کنکاش و ارزیابی در مورد کارهای کوچک من و شما برایشان صرفه‌ی اقتصادی ندارد و ترجیح می‌دهند زودتر ماجرا را خاتمه دهند.

اما اگر ارفاق نکردند چه؟ به هر حال مجبور نیستند مهربان باشند. اگر سخت‌گیری کردند و هنگام بروز خسارت، مسائلی را مطرح کردند که روحمان هم خبر نداشت چه می‌شود؟ ما که قدرت چانه‌زنی بازرگانان و صاحبان صنایع را نداریم! یک فرم از پیش نوشته شده جلوی ما می‌گذارند و باید امضایش کنیم و تحویل بدهیم. اگر از ندانستن ما استفاده کردند، دستمان به کجا بند است؟

آیا شرکت‌های بیمه ذاتاً کلاهبردارند؟

بسیاری از کشورها شرکت‌های بیمه را مکلف می‌کنند تا بیمه‌گزاران عامی خود را درگیر مسائل پیچیده نکنند. بیمه‌گرها در این کشورها حق ندارند در فرم‌های تقاضای خود از اصطلاحات پیچیده‌ی فنی استفاده کنند. تمام شرایط را باید در رو یا پشت برگه‌ی بیمه‌نامه قید کنند و حق ندارند به قانون و کلوز دیگری ارجاع دهند. دادگاه‌های این کشورها، به جای آن که بار حقوقی و فنی واژه‌های مندرج در بیمه‌نامه را ملاک عمل قرار دهند، کلمه‌ها را طوری تفسیر می‌کنند که یک فرد معمولی استنباط می‌کند.

در ایران نیز اگرچه چنین قانون مدونی وجود ندارد، اما محاکم قضایی و نهادهای نظارتی (دستگاه‌های نظارتی بیمه مرکزی) معمولاً همین رویه را پیش می‌گیرند. ضمن این که شرکت‌های بیمه مجبورند از شرایط یکسانی برای بیمه‌نامه‌های خرد (مخصوصاً آن‌ها که همچون بیمه‌نامه‌های شخص ثالث خودرو اجباری هستند) استفاده کنند.

جالب است بدانیم بیمه‌های درمان و خودرو همیشه برای شرکت‌های بیمه زیان‌ده هستند و اگر اجبار قانون‌گذار یا اهمیت تبلیغاتی آن مطرح نبود، اساساً حاضر به ارائه‌ی چنین پوشش‌هایی نبودند.

سه ـ شرکت‌های بیمه سر بدبختی مردم قمار نمی‌کنند.

قمارآلوده بودن صنعت بیمه، در زمره‌ی ایرادهایی است که بیشتر فقها در ابتدای ورود بیمه به کشورهایشان مطرح کرده‌اند که در این باره مفصل توضیح داده‌ام. راه چاره‌اش را هم خودشان یافته‌اند. پیشنهاد می‌کنم مطلب  دیگرم در همین وبلاگ، با عنوان «موانع فقهی در راه صنعت بیمه» را بخوانید. این را از همان جا تکرار می‌کنم که بیمه قمار نیست، بلکه این حساب احتمالات و اعداد بزرگ است که سود شرکت بیمه را تأمین می‌کند.

موانع فقهی در راه صنعت بیمه

آیا شرکت‌های بیمه ذاتاً کلاهبردارند؟

چهار ـ سود شرکت بیمه از بیمه‌نامه‌هایی که خسارت نخورده‌اند تأمین نمی‌شود.

ساز و کار شرکت‌های بیمه به این صورت نیست که اگر بیمه‌نامه‌ای صادر کردند و به خیر گذشت و طوری نشد، سود کرده باشند و در غیر این صورت زیان ببینند.

در یک بازار معمولی و سالم، اگر بیمه‌گری چنین کند، بی‌گمان ورشکست می‌شود.

سود عمده‌ی شرکت بیمه از راه سرمایه‌گذاری‌هایی تأمین می‌شود که از محل جریان نقدینگی حاصل از دریافت حق بیمه‌ها تأمین شده‌اند. شرکت‌های بیمه، با محاسبات پیچیده‌ی آماری و بهره‌گیری از تجربه‌های گذشته درک نسبتاً دقیقی از میزان خسارت‌های خود در آینده دارند و بر آن اساس حق بیمه‌هایی را تعیین می‌کنند و ریسک‌هایی را می‌پذیرند و مبالغی را برای سرمایه‌گذاری‌های خود کنار می‌گذارند و از محل سود آن سرمایه‌ها، هم خسارت‌ها را پرداخت می‌کنند و هم به توزیع سود میان سهام‌داران خود می‌پردازند.

پس اگر جایی دیدید که پشت فلان پروژه‌ی بزرگ تجاری یک شرکت بیمه نشسته، تصور نکنید که آن شرکت از کلاهبردارانی تشکیل شده که پشت نقاب بیمه پنهان شده‌اند تا برای خود تجارت کنند. در واقع چنین شرکت بیمه‌ای دقیقاً دارد کاری را می‌کند که باید بکند.

آیا شرکت‌های بیمه ذاتاً کلاهبردارند؟

پنج ـ قرار نیست ما سودی ببریم

همیشه ناراحتیم که شرکت‌های بیمه حاضر نیستند آنچه از دست دادیم را با قطعه‌ای نو جایگزین کنند. حتی بارها شنیده‌ام که دوستانی در گلایه از شرکت‌های بیمه‌ی خود،‌ می‌گویند که هیچ پول اضافه‌ای به آنها پرداخت نشد.

واقعیت آن است که بیمه‌گران، به موجب قراردادی تجاری که آن را «بیمه‌نامه» می‌خوانیم، متعهد می‌شود ما را تا جای ممکن به وضعیت پیش از بروز خسارت بازگرداند و اساساً قرار نیست و نباید وضع ما را از آنچه که قبلاً بوده بهتر کند. پس بیمه‌گری که مبلغی بیش از آنچه خسارت خورده‌ایم را پرداخت نمی‌کند یا نو را با کهنه جایگزین نمی‌کنند، کلاهبردار نیست.

از آنجا که قاعده‌ی «بازگشت به وضعیت پیش از خسارت» یکی از اصول بنیادین هر قرارداد بیمه است، اشاره به یک استثنای بزرگ خالی از لطف نیست: جان انسان قیمت ندارد و اگر از دست رفت، هیچ راهی برای بازگشت به وضع قبل وجود ندارد. در این قبیل موارد، عددی مورد توافق قرار می‌گیرد که ملاک جبران خسارت خواهد بود.

شش ـ نباید حقیقتی را کتمان کنیم

مفهوم بیمه، بر اصلی به نام «حد اعلای حسن نیت» استوار است و این بدان معنیست که بیمه‌گزار حق ندارد چیزی را که برای بیمه‌گر مهم تلقی می‌شود، مخفی کند. قوانین کشورها در این موارد سختگیر و بی‌رحم عمل می‌کنند و قانون بیمه‌ی ایران نیز همین روال را پیش گرفته است. پیشنهاد می‌کنم نگاهی به ماده‌های ۱۲ و ۱۳ قانون بیمه بیاندازید.

اگر اخیراً از منزل همسایه‌های ما زیاد دزدی شده و حالا می‌خواهیم منزل خودمان را بیمه کنیم، وظیفه داریم این موضوع را به شرکت بیمه بگوییم. اگر شرکت بیمه بعدها بفهمد که چنین داستانی بوده و می‌دانستیم و به او نگفته‌ایم، حق دارد قراردادش را لغو کند و حق بیمه‌ای را هم که گرفته، پس ندهد. حتی اگر بیمه‌نامه‌ی ما قسطی است، حق دارد اقساطی که هنوز سررسید نشده‌اند را هم مطالبه کند و خسارتی هم نپردازد.

البته همان‌طور که گفته شد، هیچ شرکت بیمه‌ای (حتی در ایران)، در مورد من و شمای مشتری عام، آن‌قدرها هم سختگیر نیست و همیشه تقریبا مطمئن است که حقایق مهمی را مخفی خواهیم کرد و با این حال، از این ظرفیت قانونی خود استفاده نمی‌کند.

هفت ـ حقایقی که شرکت بیمه کتمان می‌کند چه می‌شود؟

گفته می‌شود همین اندازه که شرکت‌های بیمه هنگام عقد قرارداد، بخشی از حقیقت را عامدانه کتمان می‌کنند، به منزله‌ی کلاهبرداری است. این حرف درست است و همان‌طور که گفته شد، جزء نخستین اصول بیمه در همه‌جای دنیا به شمار می‌رود.

اما آیا شرکت‌های بیمه چیزی برای کتمان کردن دارند؟

شرکت‌های بیمه موظفند آنچه را که لازم است مشتری‌شان بداند در بیمه‌نامه درج کنند. آن‌ها این کار را می‌کنند و داعیه‌ای جز آنچه نوشته‌اند را نخواهند داشت. در بیمه‌های صنعتی و تجاری، ممکن است به کلوزهای از پیش نوشته شده ارجاع دهد، ولی در بسیاری از کشورها، این کار برای بیمه‌های خُرد افراد جامعه جایز نیست.

به هر حال، بیمه‌گر اجازه ندارد از شرایطی که در بیمه‌نامه‌اش ذکر نکرده و جزء قوانین کشور هم نیست، استفاده کند و اگر چنین کرد، حق اعتراض و شکایت طبیعتاً برای بیمه‌گزار محفوظ است.

هشت ـ فرانشیز دیگر چیست؟

فرانشیز حقه‌ای است که شرکت‌های بیمه برای نپرداختن بخشی از تعهداتشان اختراع کرده‌اند؟ اصلاً اگر حادثه‌ای تحت پوشش بیمه هست، چرا باید بخشی از خسارت جبران نشود؟ مگر نگفته‌اند که بیمه باید زیان‌دیده را به وضعیت پیش از خسارت بازگرداند؟ پس چرا بخشی از خسارت را پرداخت نمی‌کند؟

درباره‌ی فرانشیز و ماهیت آن پیش‌تر نوشته‌ام و پیشنهاد می‌کنم مطلب «فرانشیز چیست و کسورات بیمه‌ای کدامند» را در همین وبلاگ مطالعه نمایید.

کسورات بیمه‌ای چه هستند و فرانشیز چیست؟

این‌قدر توضیح می‌دم که فرانشیز در واقع سهمی از خسارت است که خودمان بیمه کرده‌ایم. به این ترتیب، بیمه کردن باعث نمی‌شود دست از احتیاط برداریم و به عنوان مثال،‌ خودروی خود را قفل نکنیم یا بی‌احتیاط برانیم.

در پایان

شرکت‌های بیمه، نهادهایی تجاری هستند.

امکان دارد کلاهبردار باشند؟ چرا که نه.

آیا ذاتاً کلاهبردارند؟ قطعاً نه.

بسیاری از آنچه که ما کلاهبرداری می‌خوانیم، ناشی از سوء تفاهم ما در مورد مفهوم بیمه و بیمه‌گری است و بس.

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.